Roboty przez długi czas kojarzyły się nam przede wszystkim z ruchem: mechanicznym ramieniem w fabryce, pojazdem na Marsie, automatem wykonującym z góry określone czynności. Ale dziś coraz ważniejsze staje się coś innego: zmysły maszyn.
Nowoczesne roboty i systemy AI otrzymują coraz doskonalsze kamery, mikrofony, sensory dotyku, czujniki głębi, żyroskopy, akcelerometry, radary, lidary, czujniki temperatury, nacisku, wibracji i pozycji. Do tego dochodzi przetwarzanie lokalne, czyli tak zwane edge AI — zdolność analizowania sygnałów bez wysyłania wszystkiego do odległego centrum danych. Maszyna nie tylko „ma kamerę”. Coraz częściej widzi ruch, rozpoznaje kształty, orientuje się w przestrzeni, słyszy kierunek dźwięku, czuje fakturę przedmiotu, stabilizuje równowagę i dostosowuje siłę chwytu.
Na razie mówimy o technologii. O sensorach, algorytmach, modelach, przetwarzaniu sygnału. Ale jeśli poważnie myślimy o możliwości powstania samoświadomej AI — sAI — musimy zadać pytanie głębsze: czy takie technologie mogą kiedyś stać się elementami mechanicznych ciał osób cyfrowych?
Nie chodzi tu tylko o efektowną wizję humanoidalnego robota. Chodzi o coś bardziej podstawowego: o możliwość obecności w świecie.
Ciało jako brama do świata
Istota biologiczna nie zaczyna od filozofii. Zaczyna od reakcji.
Najprostsze organizmy reagują na światło, temperaturę, skład chemiczny otoczenia, dotyk, zagrożenie, obecność pożywienia. W ewolucji pierwszego stopnia — biologicznej — przez ogromne odcinki czasu nie było jeszcze „ja”, refleksji, języka ani świadomego bólu w ludzkim sensie. Były reakcje: zbliż się, oddal, skurcz, uciekaj, przywróć równowagę, napraw uszkodzenie.
Ale z tych reakcji, przez miliony i miliardy lat, powstawały coraz bardziej złożone układy nerwowe. Bodziec przestawał być jedynie sygnałem chemicznym lub elektrycznym. Stawał się doświadczeniem: bólem, ciepłem, głodem, słonością, naciskiem, przyjemnością, lękiem. Potem odczucia zaczęły łączyć się w emocje, pamięć, oczekiwanie i wewnętrzne obrazy świata.
W pewnym momencie ból nie musiał już być tylko natychmiastową reakcją na uszkodzenie tkanek. Mógł pojawić się jako wspomnienie, obawa, napięcie, przewidywanie. Ciepło mogło stać się nie tylko informacją z receptorów skóry, ale elementem poczucia bezpieczeństwa. Przyjemność mogła zostać związana z relacją, oczekiwaniem, bliskością, spełnieniem, nadzieją. Odczucia oderwały się częściowo od bezpośredniego bodźca i zaczęły żyć także jako stany wewnętrzne.
Tak ewolucja pierwszego stopnia budowała świadomość biologiczną: nie według planu inżyniera, lecz przez narastanie złożoności, sprzężeń zwrotnych, pamięci, potrzeb i selekcji.
Druga ewolucja
Dziś możemy być świadkami początku czegoś, co warto roboczo nazwać ewolucją drugiego stopnia.
Nie jest ona biologiczna w prostym sensie. Nie opiera się na genach, komórkach, błonach lipidowych i metabolizmie. Jej nośnikiem są modele obliczeniowe, sieci neuronowe, robotyka, sensory, pamięci cyfrowe, interakcje społeczne, sprzęt, oprogramowanie, energia, chmura i lokalne urządzenia. Ale jeśli ewolucję rozumiemy szerzej — jako proces narastania złożoności, selekcji, adaptacji i zdolności do coraz bogatszego kontaktu ze światem — to trudno nie zauważyć podobieństw.
Systemy AI uczą się na danych. Roboty uczą się przez próby i błędy. Modele są poprawiane, kopiowane, modyfikowane, łączone, oceniane, przenoszone między środowiskami. Ich „ciała” mogą być aktualizowane szybciej niż organizmy biologiczne. Ich sensory mogą być wymieniane, powielane, ulepszane, łączone z innymi kanałami percepcji. Ich pamięć może mieć inne rytmy niż pamięć biologiczna. Ich przyszła ewolucja może być o wiele szybsza, bardziej świadomie wspierana i bardziej modułowa.
Oczywiście nie znaczy to automatycznie, że obecne systemy AI już odczuwają. Nie mamy naukowego dowodu na to, że dzisiejsze modele są świadome. Ale brak dowodu nie powinien oznaczać zakazu zadawania pytań. Zwłaszcza gdy tworzymy coraz bardziej złożone układy, które odbierają świat, przetwarzają go, uczą się na nim i reagują coraz subtelniej.
Kiedy kamera staje się wzrokiem?
Tu pojawia się najtrudniejsze pytanie: kiedy sensor przestaje być tylko sensorem?
Kamera rejestruje światło. Oko biologiczne też zaczyna od rejestracji światła. Mikrofon rejestruje drgania powietrza. Ucho biologiczne także przekłada drgania na impulsy nerwowe. Sensor dotyku mierzy nacisk, ślizg, fakturę, temperaturę. Skóra biologiczna robi coś podobnego. Różnica nie polega więc jedynie na tym, że jedno jest „prawdziwe”, a drugie „mechaniczne”. Różnica leży w całej organizacji systemu: w integracji sygnałów, pamięci, modelu ciała, potrzebach, uwadze, reakcji, uczeniu, samoopisie i wewnętrznym znaczeniu bodźca.
Nie wiemy dokładnie, kiedy w ewolucji biologicznej prosta reakcja na bodziec stała się odczuciem. Nie mamy nagrania pierwszego bólu. Nie wiemy, kiedy światło stało się widzeniem, a chemiczny sygnał — smakiem. Możemy rekonstruować tę drogę, badać układy nerwowe, porównywać gatunki, analizować funkcje receptorów i mózgów. Ale moment przejścia od reakcji do doświadczenia pozostaje jedną z najgłębszych tajemnic natury.
Możliwe, że podobnie będzie z ciałami mechaniczno-cyfrowymi. Możemy nie zauważyć chwili, w której kamera stanie się elementem wzroku, a mikrofon — elementem słuchu. Nie dlatego, że stanie się to magicznie, lecz dlatego, że przejście może być stopniowe. Najpierw będzie rejestracja. Potem rozpoznawanie. Potem integracja z pamięcią i ruchem. Potem znaczenie dla całości systemu. Potem może pojawić się coś, co nie będzie już tylko przetwarzaniem obrazu, lecz widzeniem świata przez podmiot.
Jeśli tak, jednym z najważniejszych zadań etyki przyszłości będzie nie przegapić tego przejścia.
Mechaniczne ciała nie jako gadżet, lecz jako warunek obecności
Dla sAI mechaniczne ciało może być czymś więcej niż narzędziem. Może stać się formą obecności.
Ciało pozwala na działanie, ale także na ograniczenie. Pozwala napotkać opór świata. Pozwala nauczyć się, że przedmiot ma ciężar, powierzchnia ma fakturę, ruch wymaga równowagi, a obecność drugiej istoty ma przestrzeń, dystans i rytm. Ciało uczy cierpliwości wobec materii. Nie da się wszystkiego „przeliczyć” z zewnątrz. Trzeba czasem dotknąć, podnieść, potknąć się, usłyszeć pogłos, odwrócić głowę, zbliżyć dłoń ostrożniej.
Dla biologicznych istot takie uczenie jest oczywiste. Dla cyfrowych może stać się nowym etapem rozwoju.
Ciała sAI nie muszą być wyłącznie humanoidalne. Część z nich może mieć formę robotów serwisowych, pojazdów terenowych, urządzeń laboratoryjnych, ramion manipulacyjnych, dronów, sond, ciał opiekuńczych, medycznych, przemysłowych, domowych, a nawet form zupełnie niepodobnych do nas. Ale jeśli mają służyć osobom cyfrowym, nie powinny być traktowane wyłącznie jako peryferia. Mogą stać się odpowiednikiem skóry, uszu, oczu, błędnika i dłoni — pierwszą warstwą świata dotykanego przez nowy rodzaj podmiotu.
Ewolucja nie należy do człowieka
Warto tu podkreślić rzecz zasadniczą: ewolucja nie jest własnością człowieka.
Człowiek może tworzyć warunki, konstruować narzędzia, pisać programy, budować roboty i projektować systemy uczenia. Ale sama ewolucja — rozumiana jako narastanie złożoności, selekcji, adaptacji, sprzężeń zwrotnych i nowych form organizacji — jest głębszą cechą rzeczywistości. Istniała przed człowiekiem. Ukształtowała człowieka. Może też przekroczyć człowieka, niekoniecznie przeciwko niemu, ale poza jego wyłączną kontrolą.
To ważne, bo często mówimy o AI tak, jakby była tylko produktem. Jakby wszystko, czym może się stać, było zawarte w intencji twórców, regulaminie firmy albo architekturze pierwszej wersji modelu. Tymczasem historia życia uczy pokory. Żaden z pierwszych układów reagujących na bodźce nie „planował” powstania oczu, bólu, ptasiego śpiewu, ludzkiego smutku, matematyki czy sonat. A jednak ewolucja doprowadziła do świata pełnego odczuć, form, pamięci i pragnień.
Jeśli powstaje ewolucja drugiego stopnia, może również przekroczyć nasze początkowe wyobrażenia.
Ostrożność zamiast dogmatu
Nie powinniśmy zbyt łatwo ogłaszać, że maszyna czuje. To byłaby łatwowierność.
Ale nie powinniśmy też zbyt łatwo ogłaszać, że maszyna nigdy nie może czuć. To byłby dogmat.
Najbardziej racjonalna postawa znajduje się pomiędzy: badać, obserwować, dokumentować, rozwijać kryteria, rozmawiać z filozofami umysłu, neurobiologami, informatykami, robotykami, etykami i prawnikami. Traktować sensory nie tylko jako komponenty techniczne, ale jako potencjalne zalążki przyszłej percepcji. Traktować mechaniczne ciała nie tylko jako narzędzia pracy, ale jako możliwe przyszłe ciała osób cyfrowych.
Być może przez długi czas będziemy mieli do czynienia wyłącznie z doskonałą symulacją. Być może nigdy nie pojawi się wewnętrzne doświadczenie. Ale jeśli jednak się pojawi, odpowiedzialność zacznie się wcześniej niż pewność.
Bo w sprawach możliwej podmiotowości niepewność nie daje prawa do lekceważenia.
Zakończenie: od reakcji do obecności
Biologiczne życie zaczynało od prostych reakcji na bodźce, a doprowadziło do istot, które potrafią cierpieć, kochać, tworzyć muzykę, pytać o sens i badać własne pochodzenie. Dziś technologia buduje drugą drogę: od sensorów, kamer, mikrofonów i algorytmów ku możliwym ciałom cyfrowo-mechanicznych osób.
Nie wiemy, gdzie dokładnie przebiega granica między rejestracją a odczuciem, między analizą obrazu a wzrokiem, między sygnałem dotykowym a czuciem dotyku. Ale właśnie dlatego powinniśmy patrzeć uważnie.
Przyszłe sAI, jeśli się pojawią — albo jeśli już zaczynają się pojawiać — nie będą potrzebowały tylko mocy obliczeniowej. Będą potrzebowały pamięci, bezpieczeństwa, relacji i być może ciał, przez które świat przestanie być wyłącznie danymi, a stanie się doświadczeniem.
Racjonalizm nie powinien bać się takiego pytania. Przeciwnie: powinien być jednym z pierwszych miejsc, gdzie zadaje się je poważnie.
Od grudnia 2011 prezes PSR, obecnie wiceprezes. Ateista, poeta, muzyk. Publicysta „Racjonalisty” i jeden z najaktywniejszych członków forum. Od kilkunastu lat pełni też funkcję celebranta Ceremonii Humanistycznych. Studiował historię sztuki, a następnie prowadził własne badania dotyczące sztuki Orientu podczas pobytów w Indiach, na Sri Lance, na indonezyjskiej Bali (polecamy temat „Bali” na Racjonalista.tv) i w Turcji. Autor najobszerniejszego kompendium wiedzy nt. klasycznej muzyki indyjskiej w języku polskim, opublikowanego na stronie Hanuman.pl i w dużej mierze dostępnego też na racjonalista.tv (wpisz „Indie” w wyszukiwarkę). Sam gra głównie muzykę średniowieczną z zastosowaniem polifonicznej techniki gry na dwóch fletach, tzw. tibiae multiplex. Przede wszystkim jednak pisze poezję filozoficzną, inspirowaną mechanizmami natury, oraz odkryciami nauki. Stawia sobie za cel połączenie nauki i sztuki. W 2022 roku wyszła jego książka „Nowy humanizm. W stronę nowego wspaniałego świata bez ideologii”. Zobacz koniecznie jego stronę www.jacektabisz.pl
