Europejska współpraca humanistów nad rozwojem ceremonii humanistycznych

PSR w Berlinie.

W dniach 16–17 września 2026 roku przedstawiciele organizacji należących do European Humanist Services Network spotkali się w Berlinie na seminarium roboczym poświęconym rozwojowi europejskich usług humanistycznych. W wydarzeniu uczestniczyli także reprezentanci Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów: Jacek Tabisz i Kamil Gaweł.

European Humanist Services Network nie jest odrębną organizacją, lecz partnerstwem europejskich organizacji humanistycznych należących do Humanists International. Jego celem jest rozwijanie i upowszechnianie usług humanistycznych — między innymi ceremonii ślubnych, pogrzebowych, wsparcia egzystencjalnego i edukacji — tak, aby były dostępne dla osób niereligijnych w różnych krajach Europy. EHSN

Spotkanie odbyło się w Humanistische Hochschule Berlin przy Grabbeallee 34–40 w dzielnicy Pankow. To szczególne miejsce: współczesny humanistyczny kampus edukacyjny mieści się w dawnym budynku Ambasady Australii w NRD. Obecnie działają tam między innymi Humanistische Hochschule Berlin, Freie Humanistische Grundschule oraz humanistyczne przedszkole. Sama uczelnia podkreśla, że jest miejscem badań, nauczania, krytycznego myślenia i debaty prowadzonej z perspektywy humanistycznej. HHB

Budynek ma także znaczenie historyczne i architektoniczne. Dawne przedstawicielstwo dyplomatyczne Australii w Berlinie Wschodnim jest dziś opisywane jako przykład architektury późnej nowoczesności NRD; w ramach współczesnego kampusu zachowuje się i eksponuje między innymi elementy sztuki w architekturze, w tym ceramikę Hedwig Bollhagen oraz mozaiki w przestrzeniach wewnętrznych. Tag des offenen Denkmals®

Seminarium wielu grup roboczych

Program berlińskiego seminarium obejmował równoległą pracę kilku grup: ceremonii humanistycznych, edukacji i zaangażowania młodzieży, opieki egzystencjalnej oraz fundraisingu. W części wspólnej znalazły się także prezentacja gospodarzy z Humanistische Hochschule Berlin, warsztat storytellingowy prowadzony przez Christiana Liskera z Humanistischer Verband Berlin-Brandenburg, uroczystość akredytacyjna standardu ślubnego (w której reprezentował PSR Kamil Gaweł) oraz wykład dra Ralpha Schöppnera „Balance and resistance: Two political orientations within humanism”.

Jacek Tabisz pracował w grupie poświęconej ceremoniom humanistycznym, przede wszystkim nad projektem europejskiego kursu e-learningowego dla osób prowadzących humanistyczne ceremonie ślubne. Kamil Gaweł uczestniczył w pracach drugiej grupy roboczej, dzięki czemu polska delegacja PSR mogła śledzić równolegle więcej niż jeden obszar rozwijającej się współpracy EHSN.

Kurs e-learningowy dla celebrantów ślubnych

Jednym z najważniejszych tematów seminarium była propozycja wspólnego europejskiego kursu e-learningowego dla osób prowadzących humanistyczne ceremonie ślubne. Projekt przedstawili Tale i Eivind z norweskiej organizacji Human-Etisk Forbund.

Dyskusja pokazała, że wiele organizacji widzi w takim kursie duży potencjał. W Europie rośnie zapotrzebowanie na dobrze przygotowanych celebrantów humanistycznych, którzy potrafią tworzyć ceremonie świeckie, osobiste, godne i zakorzenione w humanistycznym światopoglądzie. EHSN już wcześniej wypracowała europejski standard ślubów humanistycznych, uzgodniony przez partnerów w 2024 roku i podpisywany przez organizacje w 2025 roku. Standard ten odróżnia wymagania od rekomendacji i ma budować wspólną jakość ceremonii humanistycznych w Europie. EHSN

Uczestnicy berlińskiej grupy roboczej podkreślali jednak, że kurs nie powinien być po prostu jednym, centralnie narzuconym szkoleniem w języku angielskim. Znacznie lepszym rozwiązaniem byłoby stworzenie zestawu modułów, z których organizacje krajowe mogłyby korzystać zgodnie ze swoimi potrzebami, tłumacząc je, adaptując i uzupełniając o lokalny kontekst prawny, kulturowy oraz organizacyjny.

Ważnym postulatem było dodanie mocniejszej warstwy teoretycznej i filozoficznej. Celebrant humanistyczny nie jest tylko osobą sprawnie prowadzącą uroczystość. Powinien rozumieć, czym jest humanizm jako niereligijny światopogląd, jakie wartości z niego wynikają i jak przekładają się one na sposób tworzenia ceremonii. W dyskusji zwracano uwagę, że trzeba wyraźniej odróżnić humanizm jako samodzielną postawę światopoglądową od innych filozofii, ideologii czy tradycji, które mogą zawierać elementy humanistyczne, ale nie są humanizmem w rozumieniu międzynarodowego ruchu humanistycznego.

Bardzo istotny był też wniosek praktyczny: ukończenie kursu online nie może samo w sobie oznaczać akredytacji celebranta. Uprawnienie do akredytowania konkretnych osób powinno zawsze pozostawać przy organizacji krajowej. E-learning może być narzędziem, pomocą, wspólną bazą wiedzy i sposobem podnoszenia jakości, ale odpowiedzialność za dopuszczenie osoby do prowadzenia ceremonii musi należeć do partnera krajowego.

Podkreślano również, że edukacja zdalna nie zastąpi całkowicie spotkań osobistych. Ceremonie humanistyczne są pracą z ludźmi, emocjami, historiami rodzinnymi, konfliktem, żałobą, miłością i symbolami. Dlatego obok modułów online potrzebne są także warsztaty, superwizje, rozmowy i praktyczne ćwiczenia w grupie.

Standard pogrzebów humanistycznych

Drugim wielkim tematem grupy ceremonii był projekt europejskiego standardu pogrzebów humanistycznych. Uczestnicy seminarium omawiali przede wszystkim pierwsze wymagania dokumentu, zastanawiając się nad tym, jak definiować humanistyczny pogrzeb oraz jak odróżniać ceremonie organizowane przez ruch humanistyczny od prywatnych uroczystości świeckich.

W dyskusji pojawiło się ważne pytanie: czy pogrzeb humanistyczny może odbyć się w kościele? Uczestnicy zgodzili się, że tak, ale wymaga to właściwego kontekstu. Miejsce ceremonii nie powinno zacierać świeckiego, humanistycznego charakteru uroczystości. Może być wybrane z powodów rodzinnych, lokalnych lub praktycznych, ale sens ceremonii musi pozostać zgodny z humanistyczną perspektywą.

Rozmawiano także o tym, czy osoba prowadząca ceremonię musi być fizycznie obecna, aby pogrzeb mógł być uznany za humanistyczny. Dotychczasowa interpretacja skłaniała się ku odpowiedzi twierdzącej, ale temat pozostawiono do dalszej rozmowy. To pokazuje, że standardy nie są martwymi dokumentami. Powstają poprzez praktykę, spór, doświadczenie i namysł nad realnymi sytuacjami.

Dlaczego standardy są potrzebne?

Ważnym wątkiem berlińskiego spotkania było pytanie, po co w ogóle standaryzować ceremonie humanistyczne. Odpowiedź nie sprowadza się do biurokracji. Chodzi raczej o wiarygodność, odpowiedzialność i ochronę znaczenia słowa „humanistyczny”.

Humanistyczne ceremonie ślubne, pogrzebowe czy powitalne mogą być bardzo różnorodne. Ich siłą jest osobisty charakter, wolność od religijnego dogmatu i koncentracja na człowieku. Ale właśnie dlatego potrzebują też jasnych ram. Para młoda, rodzina osoby zmarłej czy rodzice dziecka powinni wiedzieć, czego mogą oczekiwać od organizacji humanistycznej. Standardy pomagają budować zaufanie: pokazują, że za ceremonią stoi nie przypadkowa usługa, lecz ruch światopoglądowy, etyczny i obywatelski.

EHSN podkreśla, że jednym z celów europejskich standardów jest połączenie poziomu międzynarodowego, krajowych organizacji humanistycznych i konkretnych osób prowadzących ceremonie. Dzięki temu humanistyczny ślub czy pogrzeb może zachować lokalny charakter, ale jednocześnie być częścią szerszej europejskiej kultury humanistycznej. EHSN

Książka o ślubach humanistycznych w Europie

Podczas seminarium przedstawiono także pomysł publikacji książkowej poświęconej ślubom humanistycznym w Europie. W procesie akredytacyjnym organizacje zebrały wiele informacji o tym, jak humanistyczne ceremonie ślubne wyglądają w różnych krajach. Materiał ten może stać się podstawą raportu lub książki, która nie tylko dokumentowałaby obecną praktykę, ale też ułatwiałaby dalsze badania, szkolenia i rozwój usług humanistycznych.

Projekt mają rozwijać Maria z Włoch oraz Tale z Norwegii. W założeniu publikacja ma być książką, z której można cytować, a nie jedynie wewnętrznym dokumentem roboczym. To ważny krok, bo ceremonie humanistyczne zasługują nie tylko na praktyczne standardy, lecz także na opis, analizę i obecność w szerszej debacie publicznej.

Jacek Tabisz zauważył, że problemem może się stać zapewnienie takiej publikacji dostępności. Póki co nie ma tez zbyt dużych funduszy na ten projekt. Inni uczestnicy mieli swoje zastrzeżenia i można powiedzieć, że projekt nie spotkał się z wielkim entuzjazmem. Historię różnych organizacji przedstawiamy też tutaj, na stronie PSR, a raczej w jej odrębnym dziale dedykowanym ceremoniom humanistycznym. Wydaje się zatem, że poszczególni członkowie HI mogliby zwracać większą uwagę na to, co robią inni. W tym wypadku wystarczy przetłumaczyć i rozwinąć materiały, które przygotowaliśmy tutaj.

Polski głos w europejskiej rozmowie

Dla PSR udział w seminarium w Berlinie był ważny z kilku powodów. Po pierwsze, Polska jest krajem, w którym ceremonie humanistyczne rozwijają się w specyficznym kontekście: silnej obecności tradycji religijnej, rosnącej sekularyzacji części społeczeństwa oraz potrzeby tworzenia godnych świeckich form przeżywania najważniejszych momentów życia.

Po drugie, doświadczenie PSR w organizowaniu ceremonii humanistycznych może być cenne dla partnerów europejskich. Polska perspektywa pokazuje, jak budować praktykę humanistyczną tam, gdzie świeckie rytuały nie mają jeszcze tak długiej społecznej tradycji jak w Norwegii, Wielkiej Brytanii, Irlandii czy Islandii.

Po trzecie, udział w EHSN wzmacnia wiarygodność PSR w Polsce. Śluby, pogrzeby i inne ceremonie humanistyczne nie są prywatną improwizacją ani „ładną alternatywą” wobec ceremonii religijnych. Są częścią międzynarodowego ruchu, który rozwija standardy, szkoli celebrantów, wymienia doświadczenia i dba o jakość usług dla osób niereligijnych.

Humanizm jako praktyka społeczna

Berlińskie spotkanie pokazało, że współczesny humanizm nie jest wyłącznie zbiorem poglądów filozoficznych. Jest także praktyką społeczną. Obejmuje edukację, wsparcie egzystencjalne, ceremonie przejścia, pracę z młodzieżą, troskę o osoby w żałobie, wspieranie par i rodzin, a także budowanie świeckich instytucji zaufania.

Właśnie dlatego tak ważne jest, aby ceremonie humanistyczne były tworzone profesjonalnie, odpowiedzialnie i z głębokim rozumieniem wartości, które za nimi stoją. Humanistyczny ślub nie jest ślubem „bez religii” w sensie braku. Jest ślubem opartym na miłości, wolności, odpowiedzialności, równości i godności osób. Humanistyczny pogrzeb nie jest pogrzebem „bez nadziei”. Jest uroczystością pamięci, wdzięczności, żałoby i solidarności ludzi, którzy żegnają bliską osobę bez odwoływania się do nadprzyrodzoności.

Seminarium EHSN w Berlinie było więc czymś więcej niż technicznym spotkaniem roboczym. Było częścią budowania europejskiej kultury humanistycznej: świeckiej, otwartej, etycznej i zakorzenionej w realnych potrzebach ludzi.

Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów będzie dalej uczestniczyć w tej pracy — zarówno korzystając z doświadczeń partnerów europejskich, jak i wnosząc własne doświadczenia z Polski. Bo ceremonie humanistyczne są jednym z tych miejsc, w których humanizm przestaje być teorią, a staje się obecnością przy człowieku: w miłości, w żałobie, w rodzinie, w dorastaniu i w odpowiedzialnym wspólnym życiu.