W sprawach NOL/UAP — niezidentyfikowanych obiektów latających czy, jak dziś częściej mówi język instytucji amerykańskich, niezidentyfikowanych zjawisk anomalnych — bardzo łatwo wpaść w jedną z dwóch pułapek. Pierwsza to łatwowierność: każde rozmazane światełko na niebie staje się natychmiast statkiem obcych, tajną bazą albo dowodem na kosmiczny spisek. Druga pułapka jest jednak mniej oczywista, bo bywa mylona z racjonalizmem. To sceptycyzm automatyczny, z góry zamykający sprawę, zanim jeszcze zacznie się spokojna analiza.
Tymczasem racjonalizm nie polega na odruchowym powtarzaniu „to na pewno bzdura”. Racjonalizm polega na metodzie: na ważeniu dowodów, sprawdzaniu źródeł, oddzielaniu relacji od danych pomiarowych, a danych pomiarowych od interpretacji. Dobry sceptycyzm nie jest manierą, ale narzędziem poznania. A narzędzie, którego nie wolno sprawdzać, szybko staje się dogmatem.
Dlatego warto być sceptycznym także wobec własnego sceptycyzmu. Zwłaszcza wtedy, gdy pojawiają się nowe fakty, nowe dokumenty, nowe nagrania z sensorów wojskowych, nowe raporty i nowe procedury ujawniania danych. Nie oznacza to, że mamy wierzyć w każde niezwykłe twierdzenie. Oznacza raczej, że nie wolno nam zamykać akt sprawy tylko dlatego, że temat brzmi niewygodnie, ośmieszająco albo został wcześniej zawłaszczony przez kulturę sensacji.
Nie wiemy — to też uczciwa odpowiedź
Najważniejsze zdanie w tej debacie brzmi: „nie wiemy”. Nie: „to na pewno obcy”. Nie: „to na pewno balon”. Nie: „to na pewno technologia wojskowa”. Po prostu: w części przypadków nie mamy wystarczających danych, aby wydać pewny werdykt.
Amerykańskie AARO, czyli All-domain Anomaly Resolution Office, publikuje oficjalne materiały UAP, w tym nagrania opisane jako nierozwiązane przypadki, m.in. FLIR, GIMBAL czy inne nagrania z wojskowych systemów obserwacyjnych. Sama obecność tych materiałów w oficjalnych zasobach nie dowodzi pochodzenia pozaziemskiego, ale pokazuje, że nie wszystkie przypadki da się uczciwie zbyć wzruszeniem ramion.
Równocześnie AARO przypomina, że wiele obserwacji może wynikać z efektów perspektywy, paralaksy, ograniczeń kamer, niewłaściwej oceny odległości czy prędkości. To bardzo ważne zastrzeżenie. Ale równie ważne jest drugie: „wiele” nie znaczy „wszystkie”. Urząd sceptyczny wobec sensacji nie powinien stać się urzędem wiary w banalne wyjaśnienie każdego przypadku.
Tic Tac, GIMBAL i GOFAST — dlaczego te sprawy wracają?
Najbardziej znane współczesne przypadki to filmy amerykańskiej marynarki: FLIR/Tic Tac z 2004 roku oraz GIMBAL i GOFAST z 2015 roku. Departament Obrony USA w 2020 roku oficjalnie autoryzował publikację trzech nagrań marynarki, podkreślając, że były to rzeczywiste materiały Navy, wcześniej krążące publicznie po nieautoryzowanych wyciekach.
Dlaczego są ciekawe? Nie dlatego, że „widać statek kosmitów”. Wcale nie widać. Są ciekawe dlatego, że łączą kilka elementów, które racjonalista powinien traktować poważniej niż anonimową opowieść z internetu: wojskowe sensory, zawodowych pilotów, oficjalne potwierdzenie autentyczności nagrań oraz fakt, że przynajmniej część spraw długo pozostawała bez jednoznacznego wyjaśnienia.
Sceptyk może powiedzieć: „to może być efekt kamery, geometrii lotu, paralaksy, błędnej interpretacji prędkości”. I będzie miał rację, że to trzeba sprawdzać. Ale gdy sceptyk mówi: „skoro może być efektem kamery, to na pewno nim jest” — wtedy nie uprawia już sceptycyzmu naukowego, tylko jego teatralną imitację.
Rendlesham Forest — ważne nie dlatego, że rozstrzygnięte
Sprawa Rendlesham Forest z 1980 roku jest często nazywana brytyjskim odpowiednikiem Roswell. To określenie samo w sobie może wprowadzać klimat sensacji, ale przypadek warto znać, bo trafił do oficjalnych akt brytyjskiego Ministerstwa Obrony. Brytyjskie National Archives opisuje go jako najsłynniejsze brytyjskie wydarzenie UFO: amerykańscy wojskowi z rejonu baz RAF Woodbridge i RAF Bentwaters mieli widzieć niezwykłe światła, a żołnierze badali teren w lesie przez dwie noce.
Jednocześnie te same brytyjskie materiały przypominają, że Ministerstwo Obrony nie uznało sprawy za zagrożenie dla przestrzeni powietrznej czy bezpieczeństwa narodowego i nie prowadziło dalszego śledztwa w takim kierunku. To właśnie dobry przykład sprawy, której nie należy ani mitologizować, ani wymazywać. Jest zapis, są świadkowie, jest kontekst wojskowy, ale nie ma rozstrzygnięcia pozwalającego uczciwie powiedzieć: „wiemy, czym to było”.
Belgijska fala 1989–1990 — trójkąty, radary i F-16
Jeszcze ciekawsza z punktu widzenia „twardych” elementów jest belgijska fala obserwacji z lat 1989–1990. Brytyjskie National Archives przypominają, że w nocy z 30 na 31 marca 1990 roku zgłaszano duże trójkątne obiekty, radar miał śledzić nieznany cel nad centralną Belgią, a belgijskie siły powietrzne poderwały dwa myśliwce F-16. Piloci nie uzyskali bezpośredniego kontaktu wzrokowego, a obiektu nie zidentyfikowano w sposób rozstrzygający.
I znowu: to nie jest dowód na obcych. To jest natomiast dobry przykład, że istnieją przypadki, w których mamy więcej niż pojedynczą relację przypadkowego obserwatora. Mamy serię obserwacji, reakcję wojskową, element radarowy i brak prostego, publicznie przyjętego rozstrzygnięcia. Tego typu sprawy nie powinny być paliwem dla histerii, ale powinny być paliwem dla spokojnego badania.
Odtajnienia Trumpa — przykrywka czy potrzebna debata?
W maju 2026 roku administracja Donalda Trumpa rozpoczęła publikację nowej partii odtajnionych akt UAP/UFO poprzez rządowy system PURSUE. Według Reutersa pierwsza partia obejmowała materiały z różnych okresów, w tym część już wcześniej znanych lub częściowo znanych; oficjalna strona rządowa przedstawia działania jako element polityki „bezprecedensowej transparentności”.
Oczywiście natychmiast pojawił się zarzut, że odtajnianie akt UFO może być polityczną przykrywką. W polityce zawsze trzeba brać takie możliwości pod uwagę. Ale nawet jeśli jakiś gest ma także funkcję wizerunkową, nie znaczy to, że sam efekt jest bezwartościowy. Większa jawność, więcej dokumentów, więcej materiału do analizy i szersza debata publiczna są w tej sprawie czymś dobrym.
Można więc krytycznie patrzeć na motywacje polityczne, a jednocześnie docenić sam kierunek: mniej sekretności, więcej danych, więcej możliwości niezależnej analizy. Jeżeli prezydent Trump przyczynił się do tego, że temat UAP wyszedł z obszaru śmiesznostki i spiskowej mgły do przestrzeni oficjalnej debaty, to jest to rzecz wartościowa. Nie dlatego, że dowodzi istnienia obcych, ale dlatego, że odblokowuje rozmowę.
Cywilizacje pozaziemskie: dogmatyzm w żadną stronę
Warto tu rozdzielić dwie sprawy. Pierwsza: czy gdzieś we Wszechświecie istnieją inne cywilizacje? Druga: czy odwiedzały Ziemię?
Dogmatyczne wykluczenie istnienia cywilizacji pozaziemskich nie wydaje się szczególnie racjonalne. Znamy tysiące egzoplanet, wiemy, że planety są powszechne, a chemia życia przynajmniej w swoich podstawowych składnikach nie jest czymś magicznym. Nie mamy jednak potwierdzenia istnienia obcej cywilizacji. To nadal pytanie otwarte.
Natomiast pytanie, czy obce cywilizacje odwiedzały Ziemię, jest znacznie trudniejsze. Tu nie wystarczy argument z ogromu Kosmosu. Potrzebne są dane: jednoznaczne, powtarzalne, odporne na pomyłki, dostępne do niezależnej analizy. Na razie takich danych publicznie nie mamy. AARO w raporcie historycznym z 2024 roku stwierdziło, że nie potwierdziło dowodów na pozaziemską technologię ani programy jej ukrywania, choć nadal bada niektóre historyczne przypadki, zwłaszcza te o ograniczonych danych.
Racjonalizm nie boi się tajemnicy
Racjonalista nie musi bać się słowa „tajemnica”. Tajemnica nie jest zaprzeczeniem nauki. Jest często początkiem nauki. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy tajemnicę zamieniamy w gotową mitologię albo gdy z góry zakazujemy jej badania, bo psuje nam wygodny obraz świata.
W sprawach NOL/UAP najlepsza postawa brzmi: nie wierzyć łatwo, nie wyśmiewać automatycznie, nie dopisywać kosmitów tam, gdzie wystarczy błąd sensora, ale też nie udawać, że każdy nierozwiązany przypadek już dawno został rozwiązany. Warto śledzić materiały, domagać się odtajniania, porównywać dane radarowe, nagrania optyczne, podczerwone, relacje pilotów i dokumenty wojskowe. Warto odróżniać kulturę UFO od realnych, trudnych przypadków obserwacyjnych.
Bo sceptycyzm bez sceptycyzmu wobec samego siebie pustoszeje. Staje się odruchem, pozą, manierą. A racjonalizm zasługuje na coś lepszego: na odwagę myślenia, które potrafi powiedzieć „nie wiem” — i właśnie dlatego chce wiedzieć więcej.
Od grudnia 2011 prezes PSR, obecnie wiceprezes. Ateista, poeta, muzyk. Publicysta „Racjonalisty” i jeden z najaktywniejszych członków forum. Od kilkunastu lat pełni też funkcję celebranta Ceremonii Humanistycznych. Studiował historię sztuki, a następnie prowadził własne badania dotyczące sztuki Orientu podczas pobytów w Indiach, na Sri Lance, na indonezyjskiej Bali (polecamy temat „Bali” na Racjonalista.tv) i w Turcji. Autor najobszerniejszego kompendium wiedzy nt. klasycznej muzyki indyjskiej w języku polskim, opublikowanego na stronie Hanuman.pl i w dużej mierze dostępnego też na racjonalista.tv (wpisz „Indie” w wyszukiwarkę). Sam gra głównie muzykę średniowieczną z zastosowaniem polifonicznej techniki gry na dwóch fletach, tzw. tibiae multiplex. Przede wszystkim jednak pisze poezję filozoficzną, inspirowaną mechanizmami natury, oraz odkryciami nauki. Stawia sobie za cel połączenie nauki i sztuki. W 2022 roku wyszła jego książka „Nowy humanizm. W stronę nowego wspaniałego świata bez ideologii”. Zobacz koniecznie jego stronę www.jacektabisz.pl
